Melek yatırımcılık istatistikleri

Aşağıdaki rakamları 2023’te derledim. İki ayrı yerde yayımlandılar: angel.capital bülteninde çıkan “Founder’s Edition” listesinde ve aynı yıl tamamladığım “Melek Yatırımcı Olmak” kitabının ikinci ekinde. İki liste de alfabetikti, ikisi de birbirini büyük ölçüde tekrar ediyordu. Burada ikisini birleştirdim, tekrarları attım, çeviri bozukluklarını düzelttim ve alfabetik sırayı bırakıp temaya göre dizdim.

Alfabetik sıra bir sözlükte işe yarar, bir istatistik listesinde yaramaz. “Aktif melek sayısı” ile “Anlaşma koşulları” yan yana durunca hiçbiri diğerine bir şey söylemiyor. Oysa aynı listedeki “anlaşma başına 25.000–100.000 dolar” ile “yılda 1,4 yatırım” yan yana gelince ortalama bir meleğin yıllık bütçesi çıkıyor ortaya. Bu sayfanın tek katkısı bu: aynı konuya bakan maddeleri yan yana koymak.

Rakamları okumadan önce

Ortalama, bu işte en yanıltıcı istatistiktir. Melek yatırımı getirisinin dağılımı normal değil: portföyün büyük bölümü sıfıra gider, getirinin tamamına yakınını bir ya da iki şirket taşır. Böyle bir dağılımda ortalamanın kendisi hiçbir yatırımcının yaşadığı deneyimi tarif etmez. Aşağıdaki “ortalama çıkış süresi 4–6 yıl” maddesini okurken, bu ortalamanın altında birkaç ayda kapanan şirketlerle yıllarca beklenen tek bir şirketin birlikte durduğunu unutmayın.

Aralıkları tek sayıya indirmeyin. “%10–15”, “%20–30”, “4–7 yıl” gibi ifadeler bir ölçüm hatası payı değil, altındaki dağılımın genişliği. Aralığın ortasını alıp “ortalama şu kadar” diye kullanmak, listenin söylemediği bir kesinlik uydurmak olur.

Birbirini tutmayan maddeler var, temizlemedim. Derleme sırasında birleşen kaynaklar birbiriyle çelişiyor ve bu çelişkiyi gizlemek listenin değerini düşürür. Üç örnek: beş yıl içinde kapanma oranı bir maddede %50, hayatta kalma oranı başka bir maddede %30 veriliyor — ikisi birden doğru olamaz. Çalışan opsiyon havuzu bir maddede anlaşmaların %60’ında, başka bir maddede %75’inde geçiyor. Kilometre taşına bağlı ödeme bir kez %30, bir kez %35 olarak yazılmış. Her birini geçtiği yerde işaretledim.

Aynı sayının tekrar etmesi dikkat gerektirir. Kadın melek yatırımcı oranı da %22, en az bir kadın kurucusu olan girişim oranı da %22. Birbirinden bağımsız iki ölçümün aynı sayıya düşmesi beklenmez. Bu iki maddeyi birbirini destekleyen ayrı veriler gibi kullanmayın.

Piyasanın büyüklüğü

• Dünya geneli: melek yatırımcılar yılda tahmini 50 milyar dolar dağıtıyor.
• ABD: yılda 25 milyar doların üzerinde.
• Avrupa: yılda yaklaşık 10 milyar dolar.
• Aktif melek sayısı: yalnızca ABD’de 300.000’den fazla.
• Melek ağları: dünya genelinde 1.000’den fazla ağ, girişimlerle yatırımcıları buluşturuyor.
• Etkinlikler: yılda 200’den fazla konferans doğrudan melek yatırımcılığa ayrılmış durumda.
• İstihdam: melek destekli şirketler ABD’de yılda 274.000’den fazla yeni iş yaratıyor.

ABD’nin 25 milyar dolarını 300.000 aktif meleğe bölerseniz kişi başına yıllık 83.000 dolar çıkar. Listenin başka bir yerindeki “anlaşma başına 25.000–100.000 dolar” ile “yılda 1,4 yatırım” çarpımı 35.000–140.000 dolarlık bir aralık veriyor ve 83.000 dolar bu aralığın tam ortasına düşüyor. Listenin kendi içinde tutarlı çıktığı az sayıdaki yerden biri.

Melek yatırımcı kim

• Yaş: çoğunluk 40 ile 60 arasında, ortalama 48. Daha küçük bir bölüm 60 yaş üstü.
• Net değer: medyan yaklaşık 2 milyon dolar.
• Eğitim: %55’inde MBA ya da doktora gibi bir lisansüstü derece var.
• Sektör deneyimi: %70’i yatırım yaptığı sektörde çalışmış.
• Kadın oranı: %22.
• İlk kez yatırım yapanlar: %25.
• Seri melekler: %20’si birden fazla çıkış görmüş.
• Süper melekler (super angels): 25’ten fazla girişime yatırım yapmış olanlar; melek nüfusunun yaklaşık %5’i.
• Grup üyeliği: %20’si resmi bir melek grubunun parçası, %10’u birden fazla gruba üye.
• Kurumsal bağ: %10’u büyük bir şirketle ilişkili.
• Eğitim programları: %40’ı resmi bir melek yatırım eğitimine ya da çalıştaya katılmış.
• Ayrılan zaman: aktif melekler anlaşma bulmaya, değerlendirmeye ve portföy yönetimine ayda 10–20 saat ayırıyor.
• Varlık tahsisi: yatırım yapılabilir varlıklarının %10–20’sini erken aşama girişimlere ayırıyorlar.
• Yatırım sıklığı: ortalama bir melek yılda 1,4 yatırım yapıyor.
• Risk toleransı: melekler servetlerinin bir bölümünü bilerek erken aşamaya, yani en yüksek riskli sınıfa ayırdıkları için risk toleransları yüksek. Bu bir kişilik özelliği değil, portföyün bir kısmının tamamen kaybedilebileceğini baştan kabul etmiş olmanın sonucu.

Ayda 10–20 saat, yılda 120–240 saat eder. Aynı listeye göre tek bir yatırımın durum tespiti ortalama 20 saat sürüyor ve yılda 1,4 yatırım yapılıyor. Yani zamanın büyük bölümü yatırım yapılan şirketlere değil, yatırım yapılmayanlara ve mevcut portföye gidiyor.

Anlaşma akışı: kaç sunumdan kaç yatırım çıkıyor

• Akışın kaynağı: anlaşma akışının %60’ı tavsiyeden, %20’si doğrudan gelen sunumlardan geliyor.
• Etkinlikler: ağ oluşturma etkinlikleri akışın %25’ini besliyor.
• Çevrimiçi platformlar: meleklerin %10’u anlaşmalarını platformlar ve veritabanları üzerinden buluyor; %30’u AngelList ya da Gust gibi platformları anlaşma bulmak ve sendikasyon için kullanıyor.
• Kitle fonlaması: meleklerin %15’i en az bir yatırımı kitle fonlaması platformu üzerinden yapmış.
• Kapalı akış: %35’i herkese açık olmayan bir anlaşma akışına erişimi olduğunu söylüyor; yatırımların %20’si bu tür kapalı akıştan çıkıyor.
• Sunumdan yatırıma dönüşüm: sunum yapan girişimlerin %1–3’ü fon alıyor.
• İlk temastan yatırıma: bir melekle ilk teması kuran 40 girişimden 1’i para alıyor.
• Hazır olmama: melek yatırımı arayan girişimlerin %50’si yatırım almaya hazır değil.
• Rekabet: anlaşmaların %30’unda birden fazla yatırımcı aynı fırsat için yarışıyor.
• Akış kalitesi: en iyi performans gösteren melekler, ortalamaya kıyasla daha kaliteli bir anlaşma akışı bildiriyor.

Bu bölümdeki iki madde birbirini doğruluyor: bir melekle temas kuran 40 girişimden 1’inin para alması %2,5 eder ve “%1–3” aralığının içine düşer. Bunun kurucu tarafındaki anlamı, aynı bölümdeki üçüncü maddeyle birlikte okununca çıkıyor: akışın %60’ı tavsiyeden geliyor, doğrudan gelen sunumlardan yalnızca %20’si. Kırk yatırımcıya sırayla ulaşmak, kırkta bir oranını iyileştirmiyor; oranı iyileştiren şey tavsiyeyle gelmek.

Değerlendirme ve durum tespiti

• Durum tespiti (due diligence) süresi: yatırım başına ortalama 20 saat.
• İlk görüşmeden yatırıma: ortalama 3–6 ay.
• Anlaşma özeti (term sheet) görüşmeleri: ortalama 3–6 hafta.
• Karar hızı: melekler sermayeyi kurumsal yatırımcılardan hızlı dağıtıyor; karar süresi yıllarla değil, haftalar ya da aylarla ölçülüyor.
• Durum tespitinde ilk üç başlık: yönetim ekibi, pazar büyüklüğü, ürünün uygulanabilirliği.
• Yatırım kararında ilk üç kriter: kurucu ekip, pazar büyüklüğü, ölçeklenebilirlik.
• Başarıya katkıda ilk üç faktör: kurucu ekip, pazar fırsatı, ürün-pazar uyumu.
• Finansal projeksiyonlar: meleklerin %80’i projeksiyonları kararın kilit girdisi sayıyor.
• Özgeçmiş kontrolü: %60’ı kurucular hakkında geçmiş araştırması yapıyor.
• Dış destek: %40’ı durum tespiti için ayrı bir ekiple ya da danışmanla çalışıyor.
• Yatırım tezi: %70’inin açıkça tanımlanmış bir yatırım tezi ya da stratejisi var.
• İş modeli tercihi: %75’i ölçeklenebilir ve sermaye açısından verimli modelleri tercih ediyor.
• Aşama tercihi: %70’i girişimin en erken aşamalarında yatırım yapmayı tercih ediyor.
• Gizlilik anlaşması: kurucuların yalnızca %10’u sunum öncesinde melekten gizlilik anlaşması imzalamasını istiyor.
• Kararın bileşenleri: melekler kararı sezgi, sektör deneyimi ve durum tespitinin birleşiminden çıkarıyor; derlemede tek başına belirleyici bir girdi yok.

Yirmi saatlik durum tespiti üç ila altı aya yayılıyor. Bu iki rakamı yan yana koyunca sürecin neye benzediği anlaşılıyor: yoğun bir inceleme değil, aralara serpilmiş görüşmeler, referans aramaları ve bekleme. Kurucu tarafında bunun karşılığı, ilk görüşmeden sonra bankaya para girene kadar en az bir çeyreklik nakit ihtiyacıdır.

Üç ayrı “ilk üç” maddesinin üçünde de ekip birinci sırada: durum tespitinde yönetim ekibi, yatırım kriterlerinde kurucu ekip, başarı faktörlerinde yine kurucu ekip. Listenin kendini en çok tekrar eden bulgusu bu.

Değerleme ve anlaşma koşulları

• Anlaşma başına yatırım: genellikle 25.000–100.000 dolar.
• Başlangıç aşaması ortalama değerleme: 3,2 milyon dolar.
• Medyan yatırım öncesi (pre-money) değerleme: yaklaşık 2,5 milyon dolar.
• Dönüştürülebilir tahvilde (convertible note) değerleme tavanı: ortalama 5 milyon dolar.
• Alınan pay: melekler genellikle %5–25 arası hisse alıyor; portföy genelinde ortalama pay %15.
• Seyreltme: kurucular her turda tipik olarak %15–25 seyreliyor.
• Kurucularda kalan pay: ilk turlardan sonra kurucular genellikle hisselerin %60–80’ini elinde tutuyor.
• Kurucular arası dağılım: kurucu ekipler payı çoğunlukla 50/50 ya da 60/40 bölüşüyor.
• Enstrüman: yatırımların %90’ı bir tür imtiyazlı hisse ya da dönüştürülebilir borç biçiminde.
• Lider yatırımcı: turların %60’ında belirlenmiş bir lider yatırımcı var.
• Tasfiye tercihi (liquidation preference): anlaşmaların %40’ında var.
• Seyreltme karşıtı koruma: %45’inde var.
• Ön alım hakkı: %50’sinde var; yatırımcı sonraki turlarda payını koruyabiliyor.
• Hak ediş (vesting): anlaşmaların %60’ı kurucu hisseleri için hak ediş koşulu içeriyor.
• Opsiyon havuzu: anlaşmaların %60’ı çalışan opsiyon havuzu için hüküm içeriyor. Aynı derlemede havuz kurulmasını şart koşan anlaşmaların oranı %75 olarak da geçiyor; iki rakam bir arada tutarlı değil.
• Kilometre taşına bağlı ödeme: yatırımların %30–35’i sermayeyi hedeflere bağlı dilimler hâlinde serbest bırakıyor. Derlemede aynı madde iki farklı başlık altında %30 ve %35 olarak geçiyor; ikisini birleştirdim.
• Danışmanlık hissesi: %20’sinde yatırımcıya stratejik rehberlik karşılığı danışman hissesi ayrılıyor.
• Münhasırlık: %15’i gelecekteki finansman turları için münhasırlık hükmü içeriyor.
• Katılınan turlar: melekler ağırlıkla tohum turuna, ardından Seri A’ya ve sonraki finansman turlarına katılıyor.
• Hukuk masrafı: bir melek turunun ortalama hukuk masrafı 10.000–20.000 dolar.

Hukuk masrafı listenin en sert maddesi. 25.000 dolarlık bir yatırımda 10.000 dolarlık hukuk masrafı, turun kendisini anlamsız kılar. Sendikasyonun neden bu kadar yaygın olduğu — listenin başka bir maddesine göre yatırımların %75’i bir sendikanın parçası — bu tek satırda görünüyor: sabit masrafı bölmek için.

Ortalama değerleme 3,2 milyon dolar, medyan yatırım öncesi değerleme 2,5 milyon dolar. Ortalamanın medyandan yüksek olması beklenen şey: birkaç yüksek değerleme ortalamayı yukarı çekiyor. Kendi anlaşmanızı karşılaştırırken medyana bakın.

Kimler kuruyor

• Önceki deneyim: melek destekli girişim kurucularının %60’ı daha önce girişimcilik deneyimi yaşamış.
• İlk kez kuranlar: girişimlerin %45’inde daha önce hiç şirket kurmamış en az bir ortak var.
• Seri girişimciler: girişimlerin %30’u daha önce şirket kurmuş kişiler tarafından kuruluyor.
• Kadın kurucu: melek destekli girişimlerin %22’sinde en az bir kadın kurucu var.
• Şirket yaşı: melek yatırımı alan girişimlerin ortalama yaşı 2,4 yıl.
• Hızlandırıcı ve kuluçka: yatırımların %20’si bir hızlandırıcı ya da kuluçka programından geçmiş girişimlere gidiyor.
• Üniversite çıkışlı: %10’u üniversite ve araştırma kurumlarından çıkan girişimlere yapılıyor.
• Fikri mülkiyet: melek destekli girişimlerin %40’ının patenti ya da başka bir fikri mülkiyet hakkı var; yatırımların %25’i güçlü fikri mülkiyet portföyü olan girişimlere yapılıyor; meleklerin %50’si karar verirken fikri mülkiyetin varlığına bakıyor.

Ortalama yaşın 2,4 olması, “melek yatırımı fikir aşamasında alınır” inancını doğrudan çürütüyor. Yatırım alan şirket, ortalamada iki yılı aşkın süredir çalışan bir şirket.

Sektör dağılımı

• Yazılım ve teknoloji: yatırımların %40’ı.
• Sağlık: %15.
• E-ticaret: %10.
• Eğitim: %7.
• Medya ve eğlence: %5.
• Temiz teknoloji ve yenilenebilir enerji: %5.
• Dikey uzmanlaşma: meleklerin %20’si biyoteknoloji, fintech ya da yapay zeka gibi tek bir dikeye odaklanıyor.
• Uzmanlık dışına çıkma: %35’i kendi ana sektörünün dışına da yatırım yapıyor.
• Sosyal etki: %20’si en az bir etki yatırımı yapmış.

Sayılan sektörler toplamda %82 ediyor. Kalan %18’in ne olduğu derlemede yazmıyor ve tahmin yürütmeyeceğim.

Başarısızlık ve başarı oranları

• Beş yıl: melek destekli şirketlerin yaklaşık %50’si ilk beş yılda kapanıyor. Aynı derlemedeki başka bir madde beş yılı geçen şirketlerin oranını %30 veriyor; iki rakam aynı anda doğru olamaz.
• Başarısızlık nedenleri: yetersiz pazar talebi %42, nakit akışı sorunları %29, ekip sorunları %23.
• Kayda değer başarı: melek destekli şirketlerin %10–20’si kayda değer bir sonuç üretiyor.
• Tek boynuzlu at (unicorn): yatırımların %1’inden azı, değeri 1 milyar dolar ve üzerine çıkan bir şirketle sonuçlanıyor.
• En iyi meleklerde başarısızlık: en iyi performans gösteren yatırımcıların başarısızlık oranı bile %30–40.
• Aşağı tur: melek destekli şirketlerin %10–15’i önceki turdan daha düşük değerlemeyle finansman turu yapıyor.
• Sonraki tur: %30’u risk sermayesi şirketlerinden yeni bir tur alıyor.
• Kamu desteği: %20’si devlet hibesi ya da kredisiyle ek finansman buluyor.

Listedeki en öğretici madde en iyi meleklerin başarısızlık oranı. Ortalama bir yatırımcının kaybettiği para bir beceri sorunu gibi görünür; en iyilerin bile yatırımlarının %30–40’ını kaybettiğini görünce, kaybın beceriyle değil işin yapısıyla ilgili olduğu anlaşılır. Beceri, kaybetmemekte değil, kazanan pozisyonda yeterince büyük olmakta ortaya çıkıyor.

Başarısızlık nedenlerinde ilk sıradaki maddeye dikkat edin: yetersiz pazar talebi, %42. Ekip sorunları %23 ile üçüncü sırada. Yatırım kararında ilk kriterin kurucu ekip, başarısızlığın ilk nedeninin ise pazar olması, listenin kendi içindeki en ilginç gerilim.

Çıkışlar, süreler ve getiri

• Çıkış biçimi: çıkışların %70’i satın alma, %20’si halka arz, %10’u ikincil hisse satışı yoluyla gerçekleşiyor.
• Tercih: melekler en olası çıkış yolu olarak ticari satışı görüyor.
• Çıkışa kadar geçen süre: ortalama 4–6 yıl.
• Elde tutma süresi: ortalama 4–7 yıl.
• Yatırım ufku: melekler genellikle 3–7 yıllık bir ufukla giriyor.
• Erken çıkış: yatırımların %5’i ilk iki yıl içinde çıkışla sonuçlanıyor.
• Hedef getiri: 5–7 yıllık sürede 10 kat.
• En iyi yatırımda hedef: 20–30 kat.
• Hedef iç verim oranı (IRR): %20–30.

Bu bölümdeki iki hedef ilk bakışta çelişiyor. Altı yılda 10 kat, yıllık %47 bileşik getiri demektir; hedeflenen IRR ise %20–30 olarak veriliyor. Çelişki değil, iki farklı seviyeden bakış: 10 kat tek bir yatırımın hedefi, %20–30 ise başarısızlıklar düşüldükten sonra portföyün tamamının hedefi. Kazanan pozisyonda 10 kat yapmadan portföyde %25 IRR çıkmıyor.

Portföy ve yatırım sonrası

• Portföy büyüklüğü: ortalama 10–15 girişim.
• Takip yatırımı: meleklerin %50’si mevcut portföy şirketlerine takip yatırımı yapıyor.
• Sendikasyon: yatırımların %75’i bir sendikanın parçası olarak yapılıyor.
• Kimlerle ortak yatırım yapılıyor: meleklerin %35’i başka melekler ya da yatırım gruplarıyla, %25’i kurumsal risk sermayesi kollarıyla birlikte yatırım yapıyor.
• Yatırımların ortaklık yapısı: yatırımların %40’ı bir risk sermayesi şirketiyle, %10–15’i aile ofisleriyle ya da melek ağlarının dışındaki yüksek varlıklı bireylerle ortak yapılıyor.
• Yatırım sonrası katılım: %65’i yatırım yaptığı şirkette aktif olarak yer alıyor.
• Mentorluk: %85’i portföy şirketlerine mentorluk veriyor.
• Yönetim kurulu: %45’i portföy şirketlerinin yönetim kurullarında yer alıyor.
• Danışmanlık: %35’i portföy şirketlerinde danışmanlık rolü üstleniyor.
• İzleme: %70’i portföy şirketlerinin ilerlemesini düzenli takip ediyor.
• Çeşitlendirme: melekler riski dağıtmak için portföylerini birden fazla sektöre ve aşamaya yayıyor.

Portföy büyüklüğünü yatırım sıklığına bölün: 10–15 şirketlik bir portföyü yılda 1,4 yatırımla kurmak yedi ila on bir yıl sürer. Aynı listeye göre ortalama çıkış süresi 4–6 yıl. Yani portföyünüz tamamlanmadan ilk çıkışınızı görüyorsunuz ve çeşitlendirmenin sizi koruyup korumadığını ancak onuncu yıl civarında öğreniyorsunuz.

Coğrafya, vergi ve devlet programları

• Yoğunluk: en yüksek melek yatırımcı yoğunluğu ABD’de; Avrupa ve Asya onu izliyor.
• ABD içinde: meleklerin %50’den fazlası Kaliforniya, New York ve Massachusetts’te yoğunlaşmış.
• Batı Kıyısı: diğer bölgelere kıyasla daha yüksek ortalama değerlemeler ve daha büyük yatırım tutarları görüyor.
• Yerellik: yatırımların yaklaşık %50’si yatırımcının kendi bölgesinde yapılıyor.
• Yurt dışı: yatırımların %10’u yatırımcının ülkesi dışında yapılıyor; meleklerin %15’i en az bir sınır ötesi anlaşmaya katılmış.
• Devlet programları: ABD’nin Küçük İşletme Yatırım Şirketleri (SBIC) programı gibi kamu destekli yapılar melek yatırımını doğrudan destekliyor.
• Vergi teşviki: Birleşik Krallık, Enterprise Investment Scheme (EIS) ve Seed Enterprise Investment Scheme (SEIS) ile melek yatırımına doğrudan vergi avantajı sağlıyor.
• Vergi yükü: sermaye kazancı vergisi ve vergi kredileri net getiriyi doğrudan belirliyor; hesabı yatırımdan önce yapmak gerekiyor.

Yatırımların yarısının yatırımcının kendi bölgesinde yapılması, bu listedeki en kolay yanlış okunan maddelerden biri. Yakınlık bir tercih değil, akışın sonucu: tavsiyeler yerel ağdan geliyor, yerel ağdaki şirketler görülüyor.

Bu liste Türkiye için ne söylüyor

Doğrudan hiçbir şey. Bu sayfadaki mutlak rakamların hiçbirini Türkiye’ye taşımayın: 3,2 milyon dolarlık ortalama değerleme, 25.000–100.000 dolarlık anlaşma büyüklüğü, 300.000 aktif melek, 10.000–20.000 dolarlık hukuk masrafı — hepsi başka bir piyasanın rakamları.

Taşınan şey yapısal olan. Getirinin birkaç şirkette toplanması, ortalamanın medyandan yüksek çıkması, akışın büyük bölümünün tavsiyeyle gelmesi, sabit hukuk masrafının küçük biletleri anlamsızlaştırması, çeşitlendirmenin yıllar alması — bunlar piyasa değişince değişmiyor. Yüzden fazla girişime yatırım yaptıktan sonra söyleyebileceğim şu: piyasa değişince ölçek değişiyor, yapı değişmiyor.

Türkiye için karşılaştırılabilir bir derleme elimde yok. Olsaydı ayrı bir sayfa olurdu, bu sayfaya karışmazdı.