Yurt dışındaki bir platformdan yatırım yapmadan önce

Paya dayalı kitle fonlamasının kuralları her ülkede ayrı yazılmıştır ve düzenli olarak değişir. Bu yüzden bu sayfada hiçbir ülkenin limitini, eşiğini ya da madde numarasını bulamayacaksınız. Bunun yerine, başka bir ülkenin platformundan yatırım yapmadan önce cevaplanması gereken soruları sıralayacağım. Sorular yıllarca aynı kalıyor; rakamlar kalmıyor.

Önce uygunluk: bu platform size yatırım yaptırabiliyor mu

İlk sınav kayıt aşamasında yapılır. Platform, hangi ülkelerde yerleşik kişileri kabul ettiğine ve o kişinin hangi yatırımcı sınıfına girdiğine bakar. Bazı rejimlerde yatırımcılar nitelikli ya da akredite sayılanlar ve sayılmayanlar diye ikiye ayrılır; hangi turlara girebileceğiniz buna göre değişir.

Bu ayrımın ölçütleri ülkeye göre farklıdır ve zaman içinde değişir. Yapılacak şey, kayıt olmadan önce platformun kendi şartlarını okumak ve Türkiye tarafındaki durumu Sermaye Piyasası Kurulu’nun kendi duyurularından doğrulamaktır.

Bunu somutlaştırmak için kendi durumumu söyleyeyim: ABD merkezli Republic platformunda bir hesabım var ve Nisan 2023’te o platformdaki üç girişimi incelediğim bir video yayımladım. Kayıt olurken karşınıza çıkan uygunluk soruları, sonradan hangi turları görebileceğinizi de belirliyor; bu yüzden o adımı geçiştirmeyin.

Payı kim tutuyor

Sınır ötesi turlarda yatırımcı çoğu zaman şirketin pay defterine doğrudan yazılmaz. Araya bir yapı girer: özel amaçlı bir araç ya da platformun kurduğu benzer bir yapı payı tutar, siz de o yapıdaki hakkınıza sahip olursunuz.

Bunun kendisi kötü değil; küçük biletleri tek bir satırda toplamanın makul bir yolu. Ama üç şeyi değiştirir. Oyu yapı kullanır, size gelen bilgi yapının size aktardığı kadardır ve yapının kendi ücretleri vardır. Bu üç kalemi yatırımdan önce sorun; hiçbiri sonradan öğrenilmemesi gereken şeyler değil.

Para birimi getirinizin bir parçasıdır

Yabancı para cinsinden bir yatırımda getiriniz iki kalemden oluşur: şirketin performansı ve kurun hareketi. İkisi birbirinden bağımsız çalışır ve karşılaştırma yaparken hangisini ölçtüğünüzü bilmeniz gerekir.

Kendi portföyümün getirisini dolar bazında ölçüyorum. On yılda yaklaşık 60 kat bir getiri olduğunu söylüyorum, ama bunun bağımsız bir kaynağı yok; kendi hesabım. Buradaki asıl mesele rakam değil, ölçünün baştan seçilmiş olması. Getiriyi hangi para biriminde takip edeceğinize ilk yatırımdan önce karar verin, sonra değiştirmeyin.

Uyuşmazlık nerede çözülür

Bir sorun çıktığında hangi ülkenin hukuku geçerli olacak ve dava nerede görülecek — cevabı imzaladığınız belgelerde yazar. Küçük bir bilet için asıl soru şu: o mesafeden bir hak arayışını gerçekten yürütür müsünüz.

Dürüst cevap genellikle hayır. Bu yüzden sınır ötesi yatırımlarda korumayı sonradan aramak yerine baştan yapıya bakmak gerekir: paranın kampanya boyunca nerede beklediği, hedef dolmazsa nasıl iade edildiği, size hangi bilgi haklarının tanındığı. Bunlar belgede varsa vardır; yoksa mahkeme de yaratmaz.

Bilgi açığı mesafeyle büyür

Yabancı bir pazarda, bir ürünün gerçekten bir ihtiyacı karşılayıp karşılamadığını uzaktan kestirmek zordur. Ve bu, kampanya sayfasında görünmeyen bir risktir.

Kendi şirketimden bir örnek vereyim, ters yönden. Haziran 2021’de kurduğum Kivi Video kapandığında sebep ürün değil kültürdü: yurt dışındaki muadilleri çok başarılıyken, Türkiye’de insanlar kamera karşısına geçip kendini kaydedip kitlelere göndermek istemiyordu. Aynı ürün, iki pazarda iki farklı sonuç veriyor. Türkiye’den bakan bir yatırımcının bunu görme şansı vardı; başka bir ülkeden bakanın yoktu.

Bu yüzden sınır ötesi yatırımın en makul kullanımı, hakkında bir kanaatiniz olan pazarlarla sınırlı tutmaktır. Coğrafya çeşitlendirmenin bir ekseni, ama tek başına bir gerekçe değil.

Türkiye tarafı

Türkiye’de paya dayalı kitle fonlaması turları Sermaye Piyasası Kurulu’nun listesindeki platformlar üzerinden açılır. Yerli tarafta bilgiye erişiminiz daha iyidir: şirketi tanıyan birini bulmak, ürünü kendi çevrenizde denemek ve kurucuyla aynı saat diliminde konuşmak mümkündür. Sınır ötesine geçtiğinizde bunların hepsini kaybedersiniz.

Düzenleyici riski de aynı asimetriyi taşır. Ağustos 2023’te kurduğum Payko’da Türkiye’de paylı gayrimenkul yatırımı yapıyorduk; ilk evi satmaya çok yaklaşmışken Sermaye Piyasası Kurulu projeyi bitirmemizi istedi ve şirketi kapattık. Türkiye’deki düzenlemeyi yakından takip eden bir yatırımcı bu riski belki baştan fiyatlayabilirdi. Başka bir ülkeden bakan biri fiyatlayamazdı; onun için haber, şirketin kapandığı gün gelirdi.

Çıkarılacak kural şu: yatırım yaptığınız şirket hangi kuruma bağlıysa, o kurumun gündemini takip edebiliyor olmanız gerekir. Edemiyorsanız taşıdığınız risk, kampanya sayfasında gördüğünüzden büyüktür.