İncelemeyi yönetmek: bütçe, takvim ve tek sayfalık not

İncelemede asıl risk bir maddeyi atlamak değil. Süreç uzuyor, dosya kalınlaşıyor, karar bir noktada yorgunlukla veriliyor. Kurumsal satın almalarda bunun önüne ekip kurarak geçilir; melek yatırımcının ekibi yoktur. Elinizde üç araç var: bilete orantılı bir bütçe, bitiş tarihi olan bir takvim, ve tek yerde tutulan bir kayıt.

Önce bütçe: kaç saat, kaç lira

İncelemeye başlamadan önce bu şirkete kaç saat ve kaç lira ayıracağınızı yazın. Bileti küçük bir yatırımda tam hukuki inceleme ekonomik olmayabilir; bu meşru bir karardır, ama yazılı olmadığında karar olmaktan çıkar ve ihmale dönüşür.

Bütçeyi bir cümleyle kayda geçirin: “Bu şirkete altı saat ve pay tablosu için iki saatlik avukat ayırıyorum; teknik inceleme yapmıyorum.” Böylece kararınızın kapsamadığı alanı sonradan hatırlarsınız.

Yüzden fazla girişime yatırım yaptım. Zamanın nasıl dağıldığına dair öğrendiğim tek şey şu: bileti ile ayrılan saat arasında baştan bir oran kurmazsanız, en çok zamanı en iyi anlatan kurucu alır. Anlatım kalitesiyle şirket kalitesi arasında bir bağ yok.

Tek kişilik ekip, saatlik alınan uzmanlık

Uzmanlığı bütün hâlinde satın almak zorunda değilsiniz. Avukattan tam bir inceleme yerine iki saat alıp yalnızca pay tablosunu, ortaklık sözleşmesini ve önceki turlardan gelen likidasyon önceliğini okutabilirsiniz. Mali müşavirden istenecek şey tabloların birbirini tutup tutmadığıdır. Alan uzmanına sorulacak soru ise tek cümleye indirilebilir: şirketin teknik iddiası bu sektörde olağan mı, olağanüstü mü.

İkinci yol iş bölümü. Bir melek grubunda ya da sendikada aynı şirkete bakan başka yatırımcılar varken herkesin aynı belgeyi okuması israftır. Başlıkları paylaşın, bulguları ortak bir dosyada birleştirin.

Sıralamayı, şirketi bitirebilecek soru belirler

Kontrol listesinin sırası geneldir; sizin sıranız şirkete özel olmalı. Her şirkette bir soru vardır, cevabı olumsuzsa gerisi anlamını kaybeder. O soru ilk gün sorulur.

Kivi’de bu soruyu geç sordum. Şirketler için beyaz etiketli video platformu kurduk; video sunucusunu, önbelleklemeyi ve kodlama sistemini neredeyse tek başıma yazdım. Ürün çalışıyordu. Ölümcül soru üründe değildi: Türkiye’de insanlar kamera karşısına geçip kendini kaydedip kitlelere göndermek istemiyordu. Yurt dışındaki muadilleri aynı ürünle başarılıydı. Kapanma sebebi kültüreldi ve bu, kod incelemesiyle bulunabilecek bir şey değildi.

Bir şirkete bakarken kendinize sorun: bu ürünün çalışması için insanların yapması gereken davranış nedir, o davranış bu ülkede bugün yapılıyor mu. Cevabı belgede değil, sahada aranır.

Takvim ve bitiş tarihi

Bitiş tarihi olmayan inceleme iki şekilde biter: yorgunlukla verilen bir evet, ya da hiç söylenmemiş bir hayır. İkisi de kötü sonuçtur; ikincisi kurucunun haftalarını alır.

Her aşamaya tarih verin ve bu tarihleri kurucuya söyleyin. Tur kapanıyorsa takvim zaten vardır; yoksa takvimi siz koyarsınız. Uzayan inceleme karar kalitesini düşürür, çünkü sürece yatırdığınız emek zamanla kararın kendisine baskı yapmaya başlar. Yirmi saat harcadıktan sonra hayır demek, iki saat harcadıktan sonra hayır demekten zordur; bu zorluk şirketle ilgili değildir.

Kayıt: iddia, kaynak, durum

Tek bir dosya tutun, üç sütun yeter. Birinci sütunda iddia: “yıllık gelir şu kadar”, “fikri mülkiyet şirkete devredildi”, “üç büyük müşteri var”. İkinci sütunda kaynak: kurucunun beyanı, belge, ya da bağımsız kaynak. Üçüncü sütunda durum: doğrulandı, doğrulanmadı, doğrulanamaz.

En değerli sütun üçüncüsüdür. “Doğrulanmadı” satırları işinizin kalanını gösterir; “doğrulanamaz” satırları ise yatırımdan sonraki izleme listenizi oluşturur. Bu ayrımı yapmayan bir inceleme, sonunda her şeyi biliyormuş hissi verir ve bu his yanlıştır.

Belgeleri şirket başına tek klasörde, dosya adında tarihle saklayın. Aynı sayının iki sürümü olduğunda hangisinin sonra geldiğini bilmek gerekir.

Yatırım notu: tek sayfa, paradan önce

Kararı vermeden önce tek sayfa yazın: şirket ne yapıyor, neden büyük olabilir, üç ölümcül risk, doğruladıklarım, doğrulayamadıklarım, evet deme sebebim. Bu not kimseye gönderilmez; kendinize yazarsınız.

Değeri sonradan ortaya çıkar. Şirket kapandığında ya da çıkış olduğunda notu açarsınız. Sebep sizin üç riskinizin arasındaysa yönteminiz çalışıyor demektir. Değilse kontrol listenize yeni bir madde eklenir. Bu ikisi dışında bir öğrenme yolu yok; hafıza tek başına yalan söylüyor, çünkü kararı sonucu bildikten sonra hatırlıyorsunuz.

Lideri siz değilseniz

Sendikada lider yatırımcının dosyasını okumak sizin incelemeniz değildir, ama aynı işi baştan yapmanız da gerekmez. Kendiniz iki şeyi doğrulayın: pay tablosu ve sizden önce gelen haklar. Bu iki başlık, paranızın nereye oturduğunu belirler ve başkasının notuna emanet edilmez.

Paya dayalı kitle fonlamasında platform da bir kontrol yapar. O kontrolün amacı projeyi listelemeye uygun bulmaktır, sizin yerinize karar vermek değil. Kampanya sayfasındaki bilgi sizin taramanızın başlangıcıdır, sonucu değil.

Sürecin çıktısı bir dosya değil, bir karar. Bu yüzden hayır kararı ne kadar erken verilirse süreç o kadar iyi yönetilmiş demektir.