Kitle fonlamasının dört türü ve aralarındaki tek gerçek fark

Dört ayrı iş aynı kelimeyle anılıyor. Ödül bazlı, bağış bazlı, borç bazlı ve paya dayalı kampanyaların ortak yanı yalnızca paranın çok sayıda kişiden toplanması. Karşılığında elinize geçen şey her birinde başka, en kötü ihtimalde kaybettiğiniz şey de başka.

Ödül bazlı: aldığınız şey bir ürün

Para verirsiniz, karşılığında ürünün ilk partisinden bir tane, erken erişim ya da benzeri bir karşılık alırsınız. Şirkette hiçbir hakkınız olmaz. Şirket on kat büyürse siz yine aynı ürünü almış olursunuz; şirket kapanırsa çoğu zaman ürünü de alamazsınız.

Bu model yatırım değil, ön satıştır. Kurucu tarafında asıl değeri de burada: kampanya bir talep testidir. Ödeme yapan insan, ilgilendiğini söyleyen insandan farklı bir kanıttır. İkisi arasındaki mesafeyi Kivi’de ölçtüm. Şirketler için beyaz etiketli bir video platformu kuruyorduk; LinkedIn üzerinden birden fazla hesapla otomasyon kullanarak yaklaşık 3.000 kişiye ulaştık. Tek bir satış yaptık, tek bir aylığına. Erişim 3.000’di, ödeme birdi.

Bir ödül bazlı kampanyaya bakarken de aynı soruyu sorun: kaç kişi gördü ve kaçı para verdi.

Bağış bazlı: karşılığında bir şey almazsınız

Bağış bazlı kampanyalarda katkının karşılığı finansal değildir. Sağlık masrafı, afet yardımı, bir topluluk projesi. Bunun bir yatırım tartışmasında yeri yok; buraya yalnızca aynı kelimenin altında durduğu için giriyor. Karıştırılması ise sanıldığından sık: bir kampanyanın sayfası ne kadar profesyonel görünürse görünsün, size pay ya da alacak vermiyorsa yatırım değildir.

Borç bazlı: aldığınız şey bir alacak

Borç bazlı kitle fonlamasında — bireysel katılımlı kredi de deniyor — parayı ödünç verirsiniz. Karşılığında faiz ve vadesinde anapara beklersiniz. Getiriniz sözleşmede yazılıdır, dolayısıyla tavanı bellidir: borçlu on kat büyüse de siz yazılı faizi alırsınız.

Riski ise aşağıdadır. Borçlu ödeyemezse alacağınızın tahsili ayrı bir sürece girer ve çoğu zaman kısmen tahsil edilir. Buradaki soru şirketin ne kadar büyüyeceği değil, nakit akışının borcu ödemeye yetip yetmeyeceğidir. Tamamen farklı bir analiz.

Paya dayalı: aldığınız şey şirketin bir parçası

Paya dayalı kitle fonlamasında şirketin payını satın alırsınız. Getirinizin tavanı yoktur; şirket büyürse payınızın değeri onunla büyür. Tabanı da yoktur: şirket kapanırsa payınız sıfırlanır ve tasfiyede sırası size gelmeyebilir.

Bu, dört model içinde tek olarak sonucun tamamen sizin dışınızdaki bir belirsizliğe bağlı olduğu modeldir. Borçta bir takvim, ödülde bir ürün, bağışta zaten bir beklenti yoktur. Payda ise elinizde yalnızca şirketin yıllar içinde ne yapacağına dair bir tez kalır.

	Ne verirsiniz	Ne alırsınız	Getiri tavanı	En kötü ihtimal
Ödül	Ön ödeme	Ürün ya da erken erişim	Yok, finansal getiri yok	Ürün de gelmez
Bağış	Bağış	Karşılık yok	Yok	Para geri gelmez
Borç	Ödünç	Faiz ve anapara	Sözleşmedeki faiz	Kısmi ya da sıfır tahsilat
Pay	Sermaye	Şirkette pay	Sınırsız	Pay sıfırlanır

Dördü aynı düzenlemeye tabi değil

Bu ayrım yalnızca ekonomik değil, hukuki. Paya dayalı bir tur menkul kıymet satışıdır ve Türkiye’de Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) belirlediği rejime tabidir: turun hangi platformdan açılabileceği, kampanya sayfasında nelerin bulunmak zorunda olduğu, paranın hedef tutmazsa iade edileceği hep bu rejimin konusudur. Ödül ve bağış kampanyaları aynı çerçevenin içinde değildir.

Pratikte bunun anlamı şu: paya dayalı bir turda okuyacağınız belgeler bir zorunluluğun ürünüdür, ödül bazlı bir kampanyada okuduğunuz metin ise pazarlama metnidir. İkisine aynı güveni vermeyin.

Yatırımcı için pratik sonuç

Dördünden yalnızca ikisi yatırımdır ve bu ikisi birbirinin alternatifi değildir. Borç bazlı bir portföy düzenli ve öngörülebilir bir getiri arar; paya dayalı bir portföy, pozisyonların çoğunun sıfırlanacağını kabul edip sonucu birkaç pozisyondan bekler. Aynı hesap mantığıyla yönetilemezler.

Bir kampanyaya bakarken sıralamayı şuradan başlatın: bu para karşılığında bana hukuken ne veriliyor. Cevap “pay” ise sayfadaki her cümle bir yatırım belgesidir. Cevap “ürün” ise elinizdeki şey bir ön sipariştir ve şirketin değerlemesini tartışmanın anlamı yoktur. Bu soruyu ilk sormazsanız, geri kalan bütün analiz yanlış modele uygulanır.