Değerlendirmenin omurgası: çeki yazmadan önce

Bir yatırım kararı, tek bir “evet” anından ibaret değil. Şirketin önünüze gelmesinden çıkışa kadar birbirini izleyen adımlardan oluşuyor ve her adımda elinizde olması gereken belirli bir cevap var. Aşağıdaki liste o adımların omurgası; bir çeki yazmadan önce her başlıkta bir cümleniz olmalı.

Şirket önünüze nasıl geldi

Anlaşma akışının kaynağı, göreceğiniz şirketlerin kalitesini baştan belirliyor. Herkesin gördüğü bir listeden gelen bir tur ile tanıdığınız bir kurucunun yönlendirdiği tur aynı şey değil. Kaynağı yazın, çünkü bir yıl sonra hangi kaynağın işe yaradığını ancak böyle ölçebilirsiniz.

Aynı adımda bir soru daha var: bu tur neden hâlâ açık. Şirketi zaten tanıyan yatırımcılar turu doldurmadıysa, bunun bir sebebi olabilir ve o sebebi bulmak sizin işiniz.

Sunum size neyi göstermiyor

Sunum dosyası bir iddialar listesidir ve iyi hazırlanmış her sunum aynı şeyi yapar: en zayıf tarafı göstermez. Toplantı sonunda cevaplanması gereken soru sunumun ne anlattığı değil, neyi atladığıdır. Rekabet sayfası boşsa, müşteri sayısı yerine kayıt sayısı verildiyse, gelir grafiğinin ekseninde rakam yoksa bunlar tesadüf değil.

Pazar ve ekip

Pazar tarafında büyük bir toplam rakam bir şey söylemez; hangi dilime, hangi müşteriye, hangi kanaldan ulaşılacağı söyler. Ekip tarafında ise özgeçmiş değil, işin kimin elinden çıktığı önemli. En zor parçayı kim yazdı, ilk müşteriyi kim buldu, geçen çeyrekte hangi kararı geri aldılar.

Talep işaretini okurken hangi sayıya baktığınıza dikkat edin. Kendi şirketimde bunun bedelini gördüm: Kivi Video’da LinkedIn üzerinden yaklaşık 3.000 kişiye ulaştık ve tek bir satış yaptık, tek bir aylığına. Ulaşılan kişi sayısı bir pazar işareti değildir; parasını verip kullanmaya devam eden müşteri sayısı işarettir.

Durum tespiti

Durum tespiti dört ayrı işten oluşur ve dördü ayrı ayrı yapılır: finansal tarafta nakit ve yakma hızı, hukuki tarafta fikri mülkiyetin kime ait olduğu ve şirket yapısı, teknik tarafta ürünün gerçekten çalışıp çalışmadığı, müşteri tarafında ise kullanan insanların ne söylediği. Bu adımı atlayan yatırımcı, karar vermiyor, katılıyor demektir.

Sermaye tablosunu mutlaka kendiniz okuyun. Kimin ne kadar payı var, kurucuların hak kazanma takvimi ne durumda, geçmiş turlardan hangi imtiyazlar taşınıyor — bunlar sunumda görünmez, sözleşmede görünür.

Fiyat ve yapı

Değerleme bir gerçek değil, bir müzakere sonucudur. Yatırım öncesi değerleme hangi sayıysa, sizin payınız ona göre hesaplanır. Turun yapısı da fiyat kadar belirleyici: doğrudan hisse mi alıyorsunuz, yoksa dönüştürülebilir senet ya da SAFE ile mi giriyorsunuz. İkinci durumda bugün bir pay almıyorsunuz; ileride bir pay almanın koşullarını belirliyorsunuz.

Portföydeki yeri

Tek bir yatırım tek başına değerlendirilmez. Bu çek, portföyünüzün ne kadarını oluşturuyor, kaçıncı pozisyonunuz, takip turları için ayırdığınız sermayeden ne kadarını taahhüt etmiş oluyorsunuz. Çeşitlendirme bir süs değil; getirinin bir iki pozisyondan geldiği bir sınıfta, çek sayısı sonucun kendisidir.

Yatırımdan sonrası

Para gönderildikten sonra iki şey belirleyici oluyor: hangi bilgiyi düzenli alacağınız ve şirket para toplarken ne yapacağınız. Bilgi hakları sözleşmeye yazılmadıysa yoktur. Orantılı hakkınız varsa da kullanacak sermayeyi ayırmadan o hak kâğıt üstünde kalır.

Çıkış

Çıkış genellikle satın alma, daha nadiren halka arz, bazen de ikincil piyasada pay satışı yoluyla gerçekleşir ve hiçbiri sizin takviminize göre olmaz. Ben Udemy pozisyonunu Mart 2014’ten itibaren yedi yıl tuttum. Girişte verdiğiniz kararın ne kadar iyi olduğunu, çoğu zaman o kararı verdikten yıllar sonra öğrenirsiniz.

Reddettiklerinizi kaydedin

Listenin dışında kalan tek alışkanlık bu, ve en çok işe yarayanı. Yatırım yaptığınız şirketleri zaten takip ediyorsunuz; eleme kriterlerinizin çalışıp çalışmadığını ise yalnızca reddettikleriniz gösterir.

Her “hayır” için tek satır yeter: şirketin adı, tarih ve geçme sebebiniz. İki yıl sonra o listeyi açtığınızda üç şey görürsünüz — hangi sebeplerin isabetli çıktığını, hangi önyargının tekrar ettiğini ve hangi kriterin size iyi bir şirketi kaçırttığını. Bu üçü olmadan süreç yıllar içinde iyileşmez, sadece tekrarlanır.

Bu sekiz başlığı bir kontrol listesi gibi kullanın, ama asıl faydası şurada: cevabını yazamadığınız başlık, o yatırımdaki gerçek riskin nerede olduğunu gösterir. Bir başlıkta cümle kuramıyorsanız bu, çekten vazgeçmeniz gerektiği anlamına gelmez; o boşluğun bilerek kabul edilmiş bir risk olduğu, tesadüfen atlanmadığı anlamına gelir.