İncelemenin tamamı size ait: kitle fonlamasında ne doğrulanabilir

Klasik bir melek turunda incelemenin bir bölümünü öncü yatırımcı yapar; şartları o pazarlık eder, belgeleri o okur. Kitle fonlamasında öncü yoktur. Platform şirketin var olduğunu doğrular, gerisini doğrulamaz. Geriye kalan işin tamamı sizindir.

Biletin büyüklüğüyle orantılı inceleme

Küçük bir pozisyon için haftalarca inceleme yapmak mantıklı değil. Ama bir alt sınır var ve o sınırın altına inmek, yatırım yapmak değil bahis oynamaktır.

Alt sınır şu: şirketin hukuken var olduğunu, kurucuların anlattığı geçmişin kayıtlarla uyuştuğunu, ürünün gerçekten çalıştığını ve turdan sonra elinize ne geçtiğini doğrulamak. Dördü de birkaç saatte yapılabilir ve dördü de sayfaya bakarak yapılamaz.

Dışarıdan gerçekten doğrulanabilenler

Ürünü kendiniz deneyin. Ücretsiz sürüm varsa kaydolun, yoksa demo isteyin. Kampanya sayfasındaki ekran görüntülerinin tasarım çalışması mı, çalışan ürün mü olduğu çoğu zaman on dakikada anlaşılır.

Kurucuların geçmişini bağımsız kaynaklardan kontrol edin. Anlatılan şirket gerçekten var mıydı, orada anlatılan rolde miydi, ne zaman ayrıldı.

Müşteri iddialarını sorun. “Şu kurumla çalışıyoruz” cümlesinin arkasında imzalı bir sözleşme mi var, bir pilot mu, yoksa bir görüşme mi. Bu ayrımın ne kadar büyük olduğunu kendi şirketimden biliyorum: Drawium’da Sahibinden.com, Doğan Online, Türk Ekonomi Bankası ve Yemeksepeti kullanmayı planlıyordu. Planlamak, ödemek değildir.

Sermaye tablosunu isteyin. Bugüne kadar kaç tur yapılmış, kimler ne oranda pay sahibi, dönüştürülebilir bir senet ya da başka bir gelecekteki pay taahhüdü var mı. Şirketin geçmişte verdiği sözler sizin payınızı da etkiler.

Fikri mülkiyet iddiası varsa, tescil numarasını isteyin. “Patent başvurusu yapıldı” ile “patent alındı” arasındaki fark yıllarla ölçülür.

Dört risk başlığı ve gerçekleşmiş hâlleri

Pazar riski. Ürünün istenmemesi. Kivi’de şirketler için beyaz etiketli bir video platformu kurduk; ürün çalışıyordu, LinkedIn üzerinden yaklaşık 3.000 kişiye ulaştık ve tek bir satış yaptık. Sebep kültüreldi: Türkiye’de insanlar kamera karşısına geçip kendini kaydedip kitlelere göndermek istemiyordu. Bu risk sayfadan okunmaz; ancak müşterinin davranışını sorgulayarak görülür.

Rekabet ve uygulama riski. Aynı işi daha güçlü birinin yapması. Standout’ta sokak modası için bir alışveriş uygulaması yapıyorduk. Gilt’in kurucu ortağı ve CEO’su Alexis Maybank aynı fikirle Project September’ı çıkardı; bu, şirketin ölmesinin ana sebeplerinden biri oldu.

Finansal risk. Paranın bir sonraki tura yetmemesi. Kampanya sayfasındaki hedef tutarın, şirketin kaç ayını finanse ettiğini hesaplayın. Cevap kısa ise şirketin önündeki asıl olay ürün değil, bir sonraki turdur.

Düzenleyici risk. İşin yasal zemininin değişmesi ya da baştan yanlış kurulmuş olması. Payko’da Türkiye’de paylı gayrimenkul yatırımı yapıyorduk; ilk evi satmaya çok yaklaşmışken Sermaye Piyasası Kurulu projeyi bitirmemizi istedi ve şirketi aniden kapattık. Düzenlemeye temas eden her iş modelinde bu sorunun cevabı sayfada yazmalı: bu faaliyet hangi izne tabi ve o izin alınmış mı.

Kurucuya sorulacak beş soru

Platformların çoğunda kampanya süresince kurucuya açık soru sorulabilir. Sorularınızı oraya yazın; hem cevabı alırsınız hem cevabın ne kadar sürede geldiğini görürsünüz.

1. Bugün kaç ödeyen müşteriniz var ve gelirin yüzde kaçı en büyük müşteriden geliyor.
2. Bu turdan sonra kasadaki para kaç ay yetiyor.
3. Bugüne kadar hangi turlar yapıldı ve o turlarda verilen şartlar bu turu nasıl etkiliyor.
4. Kurucuların payında hak kazanma takvimi var mı, bugüne kadar ayrılan bir kurucu oldu mu.
5. Bu iş hangi izin ya da düzenlemeye tabi ve gerekli izinler alındı mı.

Beşi de birer cümlelik cevabı olan sorulardır. Cevaplanmaması, cevabın kendisi kadar bilgi verir.

Kararı yazın

İncelemenin son adımı belge okumak değil, karar notu yazmaktır. Üç cümle yeter: neden girdiniz, neyin yanlış gitmesini bekliyorsunuz, sonucu ne zaman görmeyi umuyorsunuz.

Bu not, üç yıl sonra elinizdeki tek geri bildirim olacak. Erken aşama yatırımlarında arada bir fiyat oluşmadığı için, kararınızın iyi mi kötü mü olduğunu size söyleyecek başka bir kayıt yok. Kendi kararlarımın hangi gerekçeyle verildiğini görmek, bugüne kadar okuduğum her analizden fazla iş gördü.